Giáo dục đào tạo về khoa học và kỹ thuật cho chương trình điện hạt nhân

Giáo dục đào tạo về khoa học và kỹ thuật cho chương trình điện hạt nhân
Các phương pháp tiếp cận hợp tác hiện có nhằm đạt được các tiêu chuẩn chất lượng cao cần thiết

Frances Mautner Markhof (IAEA, 1988)

Thực tiễn đã chứng minh rằng một trong những điều kiện tiên quyết để triển khai thành công chương trình điện hạt nhân là phải đảm bảo đủ nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn và kinh nghiệm đáp ứng yêu cầu. Vì vậy, trước khi bắt đầu, các quốc gia cần đánh giá toàn diện năng lực của hạ tầng công nghiệp cũng như hệ thống giáo dục và đào tạo hiện có. Trên cơ sở đó, cần nâng cấp hoặc xây dựng mới các cơ sở đào tạo khoa học – kỹ thuật nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực cho từng nhiệm vụ cụ thể.
Do mô hình giáo dục ở mỗi nước có sự khác biệt, việc thiết kế chương trình đào tạo đòi hỏi tính linh hoạt cao. Các khung chương trình chuẩn (chẳng hạn như hướng dẫn của IAEA về giáo dục khoa học và kỹ thuật cho điện hạt nhân) cung cấp tiêu chuẩn về trình độ và nội dung kiến thức cần thiết cho đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học; từ đó làm căn cứ để xây dựng chương trình đào tạo phù hợp. Tuy nhiên, việc lồng ghép giảng dạy công nghệ hạt nhân vào hệ thống giáo dục sẵn có đòi hỏi nhiều biện pháp và sự sắp xếp phức tạp.
Yêu cầu về kỹ năng của nguồn nhân lực hạt nhân là tuyệt đối và không thể nhân nhượng, bởi nó gắn liền với sự an toàn và độ tin cậy của năng lượng hạt nhân. Dù các quốc gia phát triển hay đang phát triển có những phương thức đào tạo khác nhau, mọi quốc gia đã hoặc đang bắt đầu triển khai điện hạt nhân đều phải đạt được và duy trì một mặt bằng trình độ năng lực tương đương.
Khi xây dựng một chương trình giáo dục khoa học và kỹ thuật phục vụ điện hạt nhân, cần lưu ý đến các hoạt động thuộc chương trình điện hạt nhân mà chính phủ hoặc các cơ quan tổ chức trong nước phải chịu trách nhiệm tối cao, và do đó được coi là thiết yếu đối với sự tham gia của quốc gia. (Xem bảng 1 kèm theo) Các hoạt động này phải do nguồn nhân lực trong nước chủ trì thực hiện, bất kể hình thức hợp đồng của dự án điện hạt nhân là gì.

Bảng 1: Các hoạt động trong Chương trình Điện hạt nhân (Nuclear Power Programme Activities) và mức độ thiết yếu

Một quốc gia có kế hoạch triển khai chương trình điện hạt nhân cần cung cấp phần lớn các chương trình đào tạo cơ bản và tối thiểu một số chương trình đào tạo chuyên sâu cần thiết để chuẩn bị đội ngũ nhân sự đủ năng lực thực hiện các hoạt động thiết yếu của chương trình điện hạt nhân, bao gồm cả những yêu cầu về tiếp nhận và làm chủ công nghệ nhằm đảm bảo sự tham gia của quốc gia. Cơ sở hạ tầng giáo dục và đào tạo cho điện hạt nhân chủ yếu bao gồm các trường đại học, trung tâm đào tạo hạt nhân, trung tâm nghiên cứu hạt nhân, cùng các tổ chức công nghiệp và cơ quan nhà nước.
Cần lưu ý rằng chi phí giáo dục và đào tạo để tạo ra nguồn nhân lực đạt chuẩn chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng chi phí của một dự án điện hạt nhân. Thực tiễn cũng cho thấy chi phí đào tạo là rất nhỏ so với những thiệt hại phát sinh khi một nhà máy điện hạt nhân phải ngừng hoạt động — dù chỉ trong một thời gian ngắn — do thiếu nhân sự vận hành có trình độ phù hợp. Một chế độ giáo dục và đào tạo tốt không chỉ là điều kiện cần để khởi đầu chương trình điện hạt nhân, mà còn là một khoản đầu tư hiệu quả cho sự phát triển tương lai và việc vận hành tối ưu các nhà máy điện hạt nhân. Vì lý do này, giáo dục và đào tạo phải là một phần không thể tách rời trong quy hoạch quốc gia dài hạn về điện hạt nhân.

Nhu cầu đặc thù của các nước đang phát triển
Ở nhiều nước đang phát triển, sự thiếu hụt lực lượng nhân sự đủ trình độ chuyên môn là một trong những rào cản chính đối với phát triển công nghệ nói chung và phát triển điện hạt nhân nói riêng. Những vấn đề mà một số quốc gia đang phát triển và công nghiệp hóa gặp phải liên quan đến yêu cầu giáo dục và đào tạo cho điện hạt nhân chủ yếu gắn liền với sự hạn chế về nguồn lực và năng lực của các trường đại học, các cơ sở đào tạo, hoặc các ngành công nghiệp trong việc đáp ứng quy mô và chất lượng giáo dục/đào tạo theo yêu cầu. Đặc biệt, các trường trung học ở các nước đang phát triển thường chưa chuẩn bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết cho học sinh để theo học bậc đại học đạt chuẩn trong các ngành khoa học và kỹ thuật.

Cần phải dành sự chú trọng và nguồn lực thích đáng ngay từ đầu cho:
1. Ví trí và trình độ chuyên môn của đội ngũ giảng viên/giáo viên, và
2. Sự hợp tác giữa nhà trường đại học và doanh nghiệp công nghiệp nhằm đảm bảo cung cấp trải nghiệm thực tế cùng các chương trình đào tạo thực địa (on-the-job training) trong ngành.

Điều này bao gồm cả các khía cạnh về tổ chức, hợp đồng và quản lý hành chính đối với các dự án quy mô lớn, vốn là những lĩnh vực mà các trường đại học chưa có đủ năng lực tự đảm nhận.
Một vấn đề nghiêm trọng hiện nay là việc giữ chân các chuyên gia kỹ thuật có trình độ cho chương trình điện hạt nhân ở trong nước, đặc biệt là những người từng học tập, đào tạo hoặc làm việc tại nước ngoài.
Vấn đề này xuất phát từ sự chênh lệch về điều kiện làm việc, cũng như sự lệch pha về tiến độ giữa kế hoạch phát triển nhân lực và kế hoạch triển khai chương trình điện hạt nhân. Điều này dẫn đến tình trạng nhân sự đã sẵn sàng nhưng công việc lại chưa có, hoặc ngược lại.
Do đó, quản lý nhân sự hiệu quả và tối ưu là yếu tố then chốt để đảm bảo công tác tuyển dụng diễn ra đúng lúc, đúng đối tượng, cũng như đáp ứng được các yêu cầu về giáo dục và đào tạo cần thiết nhằm đạt chuẩn trình độ phục vụ cho chương trình điện hạt nhân.
Nhìn chung, việc tuyển dụng và đào tạo số lượng nhân sự nhiều hơn nhu cầu vị trí trống hiện có được coi là cần thiết nhằm bù đắp cho tỷ lệ bỏ học/bỏ đào tạo, đồng thời đáp ứng nhu cầu thay thế nhân sự do hao hụt tự nhiên và sự dịch chuyển (chảy máu xám) của các cán bộ có trình độ.

Đào tạo thực hành và kinh nghiệm
Nhu cầu thiết yếu đối với công việc thực hành và đào tạo trong tất cả các chuyên ngành liên quan, xuyên suốt các cấp độ giáo dục truyền thống cũng như hạt nhân, là điều không thể nhấn mạnh hết tầm quan trọng. Điều này vô cùng cần thiết đối với cả sinh viên và giảng viên tham gia, đặc biệt là trong quá trình đào tạo kỹ thuật. Mặc dù phần lớn phần thực hành này của chương trình giáo dục nên được thực hiện ngay tại trong nước, một số nội dung vẫn có thể tiếp thu ở nước ngoài thông qua các ngành công nghiệp, trung tâm nghiên cứu, cơ sở giáo dục đại học và cơ quan chính phủ của nước ngoài dựa trên các thỏa thuận song phương hoặc hợp đồng cung cấp.
Vì vậy, giáo dục khoa học và kỹ thuật cần mang lại cho sinh viên cơ hội thực hành trong các ngành công nghiệp hoặc đơn vị dịch vụ công cộng trước khi tốt nghiệp đại học (hoặc học viện công nghệ cấp cao). Các nước đang phát triển nói riêng nên hướng tới việc tăng cường và cải thiện sự tương tác giữa trường đại học và doanh nghiệp, nhằm tránh cho giáo dục kỹ thuật bị xa rời thực tiễn và nhu cầu hiện tại. Bên cạnh kinh nghiệm kỹ thuật thực tế, các nhiệm vụ đa dạng của một chương trình điện hạt nhân cũng sẽ đòi hỏi một số cá nhân có kinh nghiệm thực tiễn trong các lĩnh vực như đánh giá công nghệ, kinh tế, quy hoạch năng lượng, quản trị, và các vấn đề về sự đồng thuận của công chúng (sự chấp nhận của xã hội).

Giáo dục định hướng hạt nhân
Các yêu cầu giáo dục chính đòi hỏi phải có các chương trình đại học định hướng hạt nhân (để đạt trình độ tương đương bằng cử nhân khoa học) và các chương trình sau đại học lên đến trình độ thạc sĩ (hoặc Kỹ sư). Các chương trình đào tạo học thuật trên cấp độ thạc sĩ là vô cùng cần thiết nhằm đảm bảo có ít nhất một lực lượng nhỏ các kỹ sư và nhà khoa học được đào tạo chuyên sâu về mặt hàn lâm (tức là có bằng Tiến sĩ hoặc tương đương) cùng kinh nghiệm rộng dải. Lực lượng này đảm bảo nguồn nhân lực có trình độ cho các công việc như: giảng dạy cấp đại học, nghiên cứu và phát triển (R&D), cũng như một số chức năng quản lý pháp quy. Tuy nhiên, hầu hết các quốc gia thường chưa có sẵn các chương trình giáo dục định hướng hạt nhân này khi bắt đầu triển khai chương trình điện hạt nhân của họ.
Các quốc gia nhìn chung thấy rằng việc đưa vào các khóa học chuyên sâu sau đại học là cần thiết nhằm bổ sung kiến thức và đào tạo cho những người đã tốt nghiệp các ngành phi hạt nhân, và (trong một số trường hợp) những người có kinh nghiệm chuyên môn ngoài ngành hạt nhân nhưng sẽ làm việc trong chương trình điện hạt nhân. Các khóa học chuyên sâu này không nhằm mục đích thay thế cho nhu cầu lâu dài về giáo dục khoa học và kỹ thuật định hướng hạt nhân ở bậc đại học và sau đại học. Mặc dù vậy, với vai trò là một cơ chế nâng cao trình độ hoặc cung cấp các kiến thức lý thuyết và kỹ năng thực hành mới hoặc được cập nhật trong các chủ đề hạt nhân, các khóa học chuyên sâu đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục và đào tạo quốc gia.

Nhìn chung, một chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật và khoa học phục vụ điện hạt nhân thường được đưa vào triển khai ngay từ khi bắt đầu chương trình điện hạt nhân, nhằm cung cấp nền tảng lý thuyết và thực hành cần thiết về kỹ thuật hạt nhân cho các cá nhân từ các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp vốn có nền tảng thuộc các ngành kỹ thuật truyền thống.
Khi chương trình điện hạt nhân phát triển và nhu cầu nhân sự tăng lên, việc giáo dục đào tạo về điện hạt nhân có xu hướng được tích hợp trực tiếp vào hạ tầng giáo dục hiện có. Tuy nhiên, ngay cả khi phương thức này trở thành hình thức đào tạo chính cho điện hạt nhân, các khóa học chuyên sâu vẫn tiếp tục được yêu cầu — chẳng hạn như phục vụ đào tạo liên tục, cập nhật các tiến bộ mới nhất (như công nghệ mới, các quy định pháp quy), nâng cao trình độ trong các lĩnh vực chuyên môn/hạt nhân, và đào tạo cho các nhóm nhân sự nhất định như trưởng ca vận hành, cán bộ an toàn bức xạ (vật lý y tế/bức xạ), cùng các chuyên gia khác.
Cơ sở hạ tầng công nghiệp cũng như giáo dục/đào tạo có sự khác biệt giữa các quốc gia, tương tự như tính chất và mục tiêu của từng chương trình điện hạt nhân (ví dụ như mức độ tham gia nội địa hóa). Do đó, rất khó để đưa ra một khung chương trình giảng dạy chi tiết cho các chương trình đào tạo chuyên sâu về hạt nhân, mặc dù các chương trình khung mẫu đã từng được đề xuất. Do vậy, các khóa học chuyên sâu này nên cung cấp những kiến thức tổng quan liên quan đến hạt nhân và các kỹ năng thực hành, tạo nền tảng thiết yếu cho quá trình đào tạo chuyên môn này.
Chương trình đào tạo chuyên sâu cần được phân biệt rõ với chương trình cấp bằng sau đại học thông thường, bởi nó hướng mạnh hơn tới các nhu cầu thực tế của chương trình điện hạt nhân, đồng thời đi sâu hơn vào các tiêu chuẩn kỹ thuật truyền thống so với các chương trình đại học hiện có trong nước. Chương trình này cũng cung cấp kiến thức lý thuyết và bài tập thực hành trong các chủ đề hạt nhân cụ thể, chẳng hạn như tác động của bức xạ và công nghệ lò phản ứng. Việc thu hút một số trường đại học tham gia vào chương trình này là rất đáng khuyến khích. Điều đó sẽ tạo động lực lớn hơn cho các trường trong việc nâng cấp chương trình giảng dạy, đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất cho cả bậc đại học và sau đại học nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn cao hơn — những tiêu chuẩn bắt buộc của chương trình điện hạt nhân và chương trình nội địa hóa, ở cả lĩnh vực truyền thống lẫn hạt nhân.
Đặc biệt, việc quy hoạch/chỉ định những cá nhân sẽ trở thành giảng viên cho các khóa đào tạo chuyên sâu tại địa phương để tham gia chương trình đào tạo này là cực kỳ quan trọng. Việc có được đội ngũ giảng viên am hiểu kiến thức và giàu kinh nghiệm cho các khóa học này là điều thiết yếu; đồng thời khuyến nghị rằng cần dành sự chú ý đặc biệt đến mọi khía cạnh trong quá trình giáo dục và đào tạo họ, bao gồm cả kỹ năng thực hành sư phạm hiệu quả.

Giáo dục liên tục cho điện hạt nhân
Để đảm bảo đội ngũ nhân sự kỹ thuật chuyên môn có thể tiếp thu, duy trì, nâng cao và cập nhật kiến thức cùng các kỹ thuật thực hành cần thiết nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn giáo dục và đào tạo cho việc thực hiện các nhiệm vụ hoặc chức năng của một chương trình điện hạt nhân, việc có được các cơ hội giáo dục liên tục có quy mô rộng rãi và linh hoạt là điều vô cùng cần thiết, đặc biệt là trong lĩnh vực kỹ thuật. Giáo dục liên tục cần được cung cấp và bắt buộc đối với các chuyên gia đang hành nghề và các giảng viên, đồng thời phải được tích hợp như một thành phần chính thức và không thể tách rời trong chương trình phát triển nhân lực và hạ tầng giáo dục/đào tạo của một quốc gia.
Hình thức đào tạo này nên là một phần của quá trình hợp tác — đồng thời tận dụng sự hợp tác đó — giữa các trường đại học, ngành công nghiệp, các đơn vị dịch vụ công cộng, các trung tâm nghiên cứu và đào tạo hạt nhân, cùng các tổ chức liên quan khác. Các hội nghề nghiệp có thể đóng một vai trò hữu ích trong việc thúc đẩy một số loại hình giáo dục liên tục nhất định. Công tác này cũng có thể đòi hỏi việc học tập ở nước ngoài, đặc biệt là trong các lĩnh vực liên quan đến các phát triển công nghệ mới nhất và có độ phức tạp kỹ thuật cao. Hợp tác quốc tế cũng sẽ rất có giá trị trong việc trao đổi giảng viên, tài liệu giảng dạy, và có thể là thành lập các trung tâm giáo dục liên tục cấp khu vực.
Yêu cầu cốt lõi nhằm đảm bảo chất lượng giáo dục và đào tạo cần thiết là phải xây dựng, duy trì và thực thi các tiêu chí vững chắc cho việc đánh giá, kiểm định độc lập từ bên ngoài đối với các chương trình đại học cấp bằng khoa học và kỹ thuật định hướng hạt nhân, nhằm thiết lập và duy trì các tiêu chuẩn trình độ tối thiểu. Bên cạnh đó, việc kiểm định các chương trình chuyên sâu hạt nhân không cấp bằng cũng như các chương trình giáo dục liên tục khác do các trường đại học và các cơ sở khác cung cấp — như các công ty dịch vụ công cộng, ngành công nghiệp, phòng thí nghiệm quốc gia và các trung tâm đào tạo hạt nhân — cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng.

Vai trò của chính phủ
Trong một chương trình điện hạt nhân, có những hoạt động nhất định mà trách nhiệm hoàn toàn phải do các tổ chức trong nước đảm nhận và phải do nhân sự trong nước chủ trì thực hiện, bất kể các thỏa thuận hợp đồng là gì. Đây được coi là các hoạt động “thiết yếu” đối với sự tham gia của quốc gia (nội địa hóa). Tại các quốc gia đang bắt đầu hoặc trong quá trình triển khai chương trình điện hạt nhân, việc lập kế hoạch, điều phối và kiểm soát chương trình điện hạt nhân cũng như sự tham gia của quốc gia vào chương trình này, cùng với tổng thể chương trình phát triển nhân lực, về cơ bản là trách nhiệm của chính phủ. Chính phủ có thể ủy quyền nhiều nhiệm vụ và chức năng liên quan cho các tổ chức cụ thể thuộc quyền quản lý của mình. Tuy nhiên, chính phủ phải giữ trách nhiệm cao nhất cũng như vai trò xác định các chính sách, chiến lược và đưa ra quyết định cuối cùng.
Chính phủ, thông qua các tổ chức chịu trách nhiệm, nhìn chung sẽ ký kết các thỏa thuận song phương và đa phương về hợp tác hạt nhân, cũng như về cung ứng và đào tạo hạt nhân. Các thỏa thuận song phương bao gồm các thỏa thuận trao đổi khoa học giữa các cơ quan thẩm quyền được chỉ định nhằm phát triển hạ tầng, bao gồm cả các chương trình phát triển nhân lực và các chức năng quản lý pháp quy. Nhìn chung, Ủy ban hoặc Cơ quan Năng lượng Hạt nhân Quốc gia (bản chất phụ thuộc vào chính sách và chương trình năng lượng hạt nhân của mỗi quốc gia) đã tạo thành cơ sở hạ tầng và tổ chức cơ bản của chính phủ nhằm đáp ứng các trách nhiệm và thực hiện các chức năng trong việc lập kế hoạch và triển khai các chương trình điện hạt nhân và phát triển nhân lực.
Các biện pháp mà chính phủ có thể thực hiện nhằm nâng cao năng lực giáo dục khoa học và kỹ thuật quốc gia phục vụ điện hạt nhân bao gồm:

• Thiết lập các tiêu chuẩn kiểm định cần thiết cho các chương trình đào tạo chính quy (học thuật) và phi chính quy, cũng như đối với đội ngũ giảng viên; cùng với đó là các cấp độ trình độ chuyên môn và/hoặc cấp phép phù hợp cho các kỹ sư và chuyên gia khác;
• Nâng cao chất lượng khóa học, các nhà nghiên cứu và giảng viên đại học trong các chương trình khoa học và kỹ thuật liên quan thông qua các tiêu chuẩn, sự hỗ trợ và chính sách ưu đãi phù hợp. Điều này có thể được thực hiện nhờ sự hỗ trợ từ chính phủ (và ngành công nghiệp) thông qua việc cấp học bổng, trợ cấp, cơ sở vật chất đào tạo và các hợp đồng nghiên cứu; cũng như tài trợ phù hợp cho những cải tiến cần thiết về chương trình giảng dạy, phòng thí nghiệm/máy tính và hoạt động nghiên cứu & phát triển (R&D). Đội ngũ nghiên cứu và giảng dạy có thể cần được cải thiện các điều kiện làm việc (bao gồm mức lương cao hơn) để tránh bị thu hút sang khu vực công nghiệp;
• Nâng cao số lượng và chất lượng sinh viên chọn học và hoàn thành các chương trình khoa học và kỹ thuật liên quan đến hạt nhân ở bậc đại học và sau đại học thông qua các kỳ thi, yêu cầu trình độ và chính sách ưu đãi phù hợp;
• Củng cố và tận dụng ngày càng nhiều vai trò của ngành công nghiệp trong việc cung cấp các phần việc thực hành và đào tạo cần thiết (cũng như kinh nghiệm thiết yếu) bằng cách (cùng với các giải pháp khác) ban hành luật pháp, cung cấp các ưu đãi tài chính và hợp đồng để gia tăng các cơ hội học tập, đào tạo và tích lũy kinh nghiệm thực tế;
• Nghiên cứu tính khả thi và ưu điểm của việc cung cấp hoặc tận dụng các hợp tác kỹ thuật giữa các quốc gia.

Hạ tầng và năng lực giáo dục
IAEA hỗ trợ các Quốc gia Thành viên theo nhiều hình thức khác nhau trong việc phát triển hạ tầng và năng lực giáo dục khoa học và kỹ thuật phục vụ điện hạt nhân. Các loại hình hỗ trợ do IAEA cung cấp cho các Quốc gia Thành viên bao gồm:

• Cung cấp thông tin liên quan đến việc xây dựng hoặc nâng cấp các chương trình giáo dục khoa học và kỹ thuật chính quy (học thuật) và phi chính quy phục vụ điện hạt nhân (dựa trên khung chương trình giảng dạy được khuyến nghị trong Sổ tay hướng dẫn về giáo dục khoa học và kỹ thuật phục vụ điện hạt nhân của Cơ quan);
• Hỗ trợ chuyên gia trong việc thiết lập hoặc nâng cấp các phòng thí nghiệm và cơ sở vật chất giảng dạy khác; cử giảng viên có trình độ để xây dựng và giảng dạy các khóa học kỹ thuật và khoa học định hướng hạt nhân; cử các đoàn phái viên chuyên gia đánh giá nhu cầu giáo dục và đào tạo định hướng hạt nhân của một quốc gia; và cấp học bổng cho sinh viên. Học bổng của Cơ quan cũng có thể được sử dụng để đào tạo đội ngũ giảng viên;
• Đánh giá năng lực và mối quan tâm của các Quốc gia Thành viên cùng các cơ quan/tổ chức của họ đối với hoạt động hợp tác kỹ thuật giữa các quốc gia (đặc biệt là các nước đang phát triển) trong giáo dục khoa học và kỹ thuật, cũng như đánh giá tính khả thi và lợi ích của hoạt động này. Điều này bao gồm sự hợp tác giữa IAEA và Quốc gia Thành viên nhằm đánh giá và, nếu cần, hỗ trợ nâng cao năng lực cho các cơ sở được lựa chọn có chuyên môn đặc thù trong một lĩnh vực quan trọng thuộc giáo dục khoa học và kỹ thuật định hướng hạt nhân;
• Xây dựng và tổ chức các khóa học chuyên sâu về hạt nhân (ví dụ: về an toàn bức xạ) tại các Quốc gia Thành viên khác nhau.

Biên dịch: PGS.TS. Nguyễn Văn Thái